Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ

Bản hướng dẫn này là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản có tính chất định hướng làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi cơ quan, tổ chức. Quyết định 2557/QĐ-BKHCN quy định một số nội dung cơ bản sau:

1. Chuẩn hóa môi trường nghiên cứu khoa học theo hướng minh bạch, trách nhiệm

Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ (Bộ KH&CN) là lần đầu tiên Việt Nam xây dựng một khung hướng dẫn toàn diện về chuẩn mực nghiên cứu, đặt ra yêu cầu cụ thể đối với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cơ quan tài trợ và cá nhân tham gia hoạt động khoa học, có tác động trực tiếp tới đội ngũ nghiên cứu sinh, học viên sau đại học và các nhóm nghiên cứu trẻ, đây là lực lượng đang tham gia ngày càng nhiều vào hoạt động công bố nghiên cứu quốc tế, thực hiện đề tài và hợp tác học thuật.

2. Siết chặt hành vi đạo văn, ngụy tạo dữ liệu và lạm dụng AI trong nghiên cứu

Một trong những điểm đáng chú ý của Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN là việc xác định rõ các hành vi vi phạm liêm chính khoa học. Theo đó, các hành vi như ngụy tạo dữ liệu, giả mạo kết quả nghiên cứu, đạo văn, ghi tên tác giả không đúng thực tế, che giấu xung đột lợi ích hoặc can thiệp vào quá trình phản biện khoa học đều bị xem là vi phạm.

Hướng dẫn cũng lần đầu đưa ra định nghĩa tương đối đầy đủ về “đạo văn”, bao gồm cả việc sử dụng sản phẩm do thuê hoặc nhờ người khác thực hiện dưới tên mình. Điều này được cho là sẽ tác động mạnh tới môi trường đào tạo sau đại học, nơi tình trạng sao chép luận văn, “mượn” dữ liệu hoặc thuê viết bài nghiên cứu từng gây nhiều tranh cãi.

Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN xác định rõ các hành vi vi phạm liêm chính khoa học

Đối với nghiên cứu sinh, văn bản mới đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm cá nhân trong quá trình nghiên cứu. Người thực hiện nghiên cứu phải lưu giữ dữ liệu gốc, nhật ký nghiên cứu, tài liệu chứng minh quy trình thực hiện; kê khai nguồn tài trợ, xung đột lợi ích và cả việc sử dụng công cụ AI trong nghiên cứu.
Đặc biệt, Bộ KH&CN quy định trí tuệ nhân tạo chỉ được xem là công cụ hỗ trợ. Người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với nội dung do AI tạo ra. Văn bản nghiêm cấm việc dùng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; đồng thời không được đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.

Trong bối cảnh nhiều nghiên cứu sinh hiện sử dụng các công cụ AI để hỗ trợ viết bài, tổng hợp tài liệu và xử lý dữ liệu, quy định này được xem là bước đi nhằm hạn chế nguy cơ lạm dụng công nghệ trong hoạt động học thuật.

3. Yêu cầu cao hơn về liêm chính học thuật và trách nhiệm cá nhân

Không chỉ tập trung vào cá nhân nghiên cứu, hướng dẫn còn đặt trách nhiệm lớn lên các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan tài trợ. Các đơn vị này phải xây dựng quy tắc nội bộ về liêm chính khoa học; tổ chức tập huấn định kỳ; thiết lập cơ chế rà soát đạo văn, quản lý dữ liệu, kiểm soát trích dẫn và tiếp nhận phản ánh vi phạm.
Theo hướng dẫn, các tổ chức khoa học phải thực hiện rà soát đạo văn trước khi nộp báo cáo, công bố bài báo hoặc nghiệm thu đề tài. Đồng thời, cơ sở nghiên cứu phải lưu trữ hồ sơ nghiên cứu đủ khả năng truy xuất và kiểm chứng trong thời gian dài.

Văn bản cũng yêu cầu thành lập cơ chế xác minh độc lập khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm. Hội đồng xác minh phải gồm những cá nhân có chuyên môn phù hợp, không liên quan lợi ích tới vụ việc. Trong quá trình xử lý, cơ quan chức năng phải bảo đảm quyền giải trình, quyền khiếu nại của người bị tố cáo và không được kết luận vi phạm khi chưa có đủ bằng chứng.

Đối với các hành vi vi phạm, Bộ KH&CN cho phép áp dụng nhiều mức xử lý khác nhau tùy theo tính chất và hậu quả. Các hình thức xử lý có thể bao gồm nhắc nhở, cảnh cáo bằng văn bản, yêu cầu xin lỗi công khai, rút bài báo khoa học, hoàn trả kinh phí nghiên cứu, đình chỉ tham gia đề tài hoặc cấm tham gia hoạt động khoa học trong thời hạn nhất định.

Đáng chú ý, các trường hợp vi phạm sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Thông tin bao gồm tên cá nhân vi phạm, đơn vị công tác, mô tả hành vi, sản phẩm học thuật liên quan và hình thức xử lý. Theo giới chuyên môn, việc hình thành cơ sở dữ liệu vi phạm có thể tạo ra cơ chế giám sát mạnh hơn đối với môi trường nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh số lượng công bố khoa học tại Việt Nam tăng nhanh những năm gần đây.

Ngoài các quy định về dữ liệu và công bố khoa học, hướng dẫn còn siết chặt trách nhiệm trong hoạt động phản biện, hợp tác quốc tế và xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Người tham gia phản biện phải công khai xung đột lợi ích, bảo mật hồ sơ nghiên cứu và không được sử dụng thông tin chưa công bố cho mục đích cá nhân.

Trong hợp tác học thuật quốc tế, các bên phải thống nhất trước về quyền tác giả, dữ liệu nghiên cứu, kinh phí và cơ chế giải quyết tranh chấp. Nếu đối tác vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học, cơ quan nghiên cứu có thể tạm dừng hợp tác.

Nội dung toàn văn Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, xem chi tiết tại đây.